Balkanlarda Milliyetçiliğin Doğuşu Ve Balkan Savaşları

Balkan milliyetçiliği, Batı Avrupa’daki diğer milliyetçiliklere nazaran özel niteliklere sahiptir. Balkan milliyetçiliği dinsel ve etnik niteliklerin karışımıyla oluşmuştur. Balkanlar, yaklaşık olarak dört yüzyıl boyunca Osmanlı İmparatorluğu’nun egemenliği altında kalmış ve bu dönemde uygulanan iskân politikalarına bağlı olarak da Anadolu’dan getirilen Türkmenler, bu coğrafyaya yerleştirilmişlerdir. Türk ve Balkan halkları bu sürede hem birbirlerini etkilemişler hem de birbirlerinden etkilenmişlerdir. Todorova, “Balkanlar’da Osmanlı mirasını aramak anlamsız bir şeydir. Bizzat Balkanlar Osmanlı mirasıdır.” derken Osmanlı İmparatorluğu’nun Balkanlar’ın siyasi tarihi üzerindeki yerini göstermektedir. Yine Nesime Ceyhan bu konuyla alakalı olarak şöyle demektedir:
“Osmanlı Devleti’nin Balkanlar’daki hâkimiyeti devletin güçlü vakitlerinde bir problem teşkil etmezken; devletin zayıfladığı dönemlerde bu topraklar, başta Rusya olmak üzere Hristiyan halkın hamiliği öne sürülerek neredeyse bütün Avrupa ülkelerinin ilgisini çeker ve bu topraklar üzerindeki hesaplar, Müslüman Türkleri Balkanlar’dan topyekün uzaklaştırma ihtirasına dönüşür.Bu düşüncenin arka planında ise büyük devletlerin İstanbul’a ve dolayısıyla Boğazlara hâkim olma arzuları yatar.”
Osmanlı İmparatorluğu’nun egemenliğinde rahat ve huzurlu yaşarken, Balkan halkları da Fransız Devrimi sonrası dönemde milliyetçilik düşüncelerinden etkilenmişlerdir. Bu yüzden de “çok uluslu egemen” imparatorluğa başkaldırmaya başlamışlardır.

Balkanlar’da Milliyetçiliğin Doğuşu ve Balkan Savaşları

Sosyal bilimciler milliyetçiliğin Fransız İhtilali ile başladığı ve yayıldığı konusunda hemfikirdirler. Aydınlanma felsefesinin bir ürünü olan Fransız pozitivizmi daha çok dili ve kültürü merkez alan bir milliyetçilik anlayışı geliştirmiş ve bu milliyetçilik fikri sayesinde Fransa’da bir ulus devletin temelleri atılmıştır. 19. yüzyıl başlarında Balkanlar, yanı başlarındaki milliyetçilik rüzgârlarından dalga dalga etkilenmeye başlamışlardır. Tam bu dönemde Osmanlı İmparatorluğu çatısı altında yaşamlarını sürdüren Balkanlar’daki çeşitli etnik yapıya sahip halklar, milliyetçilik fikirlerini benimsemişlerdir. McNeill, “Balkanlar’daki Hristiyan toplulukların (Müslüman) Osmanlı efendilerinin yazgısında görülen gerilemeyi sevinçle karşıladıkları söylenebilir” derken coğrafyadaki güç boşluğunu yansıtmaktadır, denilebilir. İşte bu güç boşluğu içinde Balkan milletleri içinde “İmparatorluk ile bağlarını gevşeten ilk millet Sırplar olmuştur.”
McNeill, Sırp Ayaklanması ile başlayan ve Balkan Savaşlarına kadar giden dönemi anlatırken şu ifadeleri kullanmaktadır:
“Eski biçim Balkan eşkıyalığıyla büyük ölçüde çakışan bu ruh, Sırp Devrimine (1803-1815) ve Yunan Devrimine (1821-1830) kendine özgü bir karakter kazandırdı. Aynı zamanda bu halkların Batı toplumuna ileride daha eksiksiz bir biçimde katılmaları yolunda ilk adımlarını atmalarına yol açtı. Ancak çok geçmeden Balkanlar’ın Hristiyan uluslarının, birbiriyle çatışan toprak istekleri yüzünden ortaya önemli sorunlar çıktı. Ne var ki bu çıkar çelişkileri, her yerde devrimci çevreleri sarmış olan özgür insanların kardeşliğine dayalı bir geleceğe duyulan inançla, 1850’den sonraki tarihlere dek örtüldü.”
Nesime Ceyhan ise aynı konuda:
“Osmanlı Devleti uzun yıllar Balkan topraklarının korunmasında İngiltere ile Rusya arasındaki mücadeleyi kullanmış, Rusya’ya karşı İngiltere’ye dayanarak toprak bütünlüğünü muhafaza etmiştir” demektedir.
Ayrıca Ceyhan:
“93 Harbinin ardından gelen yirmi yıllık süreçte kısmen durulan Balkan Devletleri daha ziyade kendi içlerindeki mücadeleleri sebebiyle topyekun Osmanlı karşısına geçememişlerdir. II.Meşrutiyetin ilanı ve ihtilal ardından devlette oluşan siyasal boşluk,Bulgaristan’ın sınırları içerisine Makedonya’yı alması ,Sırbistan’ın bağımsızlığını ilan etmesi, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’nun Bosna Hersek’i ilhakı;Avusturya-Macaristan karşısında Balkanlar’daki Slav ırkının Rusya desteğiyle birleşme eğilimleri 1912-1913 Balkan Savaşlarının zeminini oluşturmuştur ” demektedir.

Balkanlar’daki milliyetçilik rüzgârları bir anda Osmanlı İmparatorluğu’na karşı güç mücadelesine dönüşmüştür. Yunanistan, Sırbistan, Karadağ, Romanya ve Bulgaristan’ın bağımsızlıklarını kazanmaları, bu devletler açısından sorunları bitirmemiş, aksine yeniden başlatmıştır. Balkanlar’ın kozmopolitik kimliği sebebiyle hemen her devletin milletinden olan unsurlar, diğer devletlerin de içerisinde kalmıştır. Aynı zamanda hızla geri çekilen Osmanlı İmparatorluğu’nun boşalttığı veya boşaltacağı beklenen bölgeler hepsinin de gelecek planlarında yer almaya başlamıştır.
Bağımsızlıklarını kazanmalarından itibaren Balkan Devletleri çok hızlı bir şekilde silahlanmaya girişmişlerdir. 1878 Berlin Barışı ile aradığını bulamayan Bulgaristan, bağımsızlığını kazandıktan sonra ’da etkin bir politika izlemeye başlamıştır. Bulgar Hükûmeti, Avrupa silah üretiminin en büyük rakipleri olan Fransız Schneider-Creusot ve Almanya’nın Krupps şirketlerinden büyük miktarlarda top satın almıştır. Bulgaristan, yıllık bütçesinin üçte birinden fazlasını orduya ayırmıştır. Bulgaristan’da en yüksek ücret alanlar arasında subaylar önemli noktaya gelmişler ve halk arasında orduya ilgi artmıştır. Bosna-Hersek’in ilhakı ise Sırbistan’ı aynı yönde bir politika izlemeye itmiştir. Sırbistan da Fransız Schneider-Creusot firmasından yüksek miktarlarda top satın almıştır. Yunanistan ise askerî alanda diğerleri kadar hızlı olmamakla birlikte, Balkan Savaşına kısa süre kala o da aynı çizgiye gelmiştir.
Bulgaristan, Balkan Savaşları öncesinde Ayastefenos Antlaşmasındaki sınırlarını elde etmeyi ve geniş topraklar kazanıp, büyük bir Bulgaristan Devleti hâline gelmeyi planlamıştır. Ege Denizi’ne açılmak ise bir başka arzusu olmuştur. Diğer Balkan Devletlerinin de gözü üzerinde olan Makedonya, Bulgaristan’ın da elde etmek istediği yerlerden birisi hâline gelmiştir. Yapılan müzakerelerde Bulgar temsilciler, en sonunda Bulgaristan’a katılır umuduyla, özerk bir Makedon Devleti’nin kurulmasına taraftar bile olmuşlardır. Ayrıca, diğer taraftan bu bölgeyi ele geçirmek için Makedonya’da en fazla karışıklık çıkaran unsur Bulgarlar olarak gözlemlenmiştir. Dönemin Bulgar Başbakanı Stoyan Danev, “O dönemde halkın görüşüne göre Bulgar dış politikası yalnız bir sorun etrafında dönüyordu. O da Makedonya’ydı.” demiştir.

Balkan Savaşlarına yaklaşılırken Sırbistan’ın en büyük hedefi ise “Büyük Sırbistan”ı kurmak olmuştur. Bosna-Hersek’in Avusturya tarafından ilhak edilmesiyle, Sırbistan sıkışmış, Adriyatik Denizi’ne açılma ihtimali kapanınca, tek yol Makedonya üzerinden Ege Denizi’ne açılmak umuduna dönüşmüştür. Fakat Avusturya da aynı niyette olduğu için iki ülkenin planları çakışmıştır. Makedonya’da Sırp gizli örgütleri birleşip Kara El adıyla örgütlenmişler, bölgeyi Sırbistan kontrolüne almak için daha sistemli çalışmaya başlamışlardır. Ayrıca Sırbistan, Makedonya için bir paylaşma antlaşması istemiştir. Yunanistan da mevcut durumdan fazlaca yararlanmak peşinde koşmuştur.
Balkan Savaşları öncesinde Makedonya üzerinde tarihî hak iddia etmiş (ki günümüzde hâlâ devam ediyor), Makedonya’daki huzursuzluğu arttırmada rol oynamaya çalışmıştır. Megali İdea peşinde olan Yunanistan için Makedonya’nın yanında, Girit ve tüm Ege adaları da alınması gereken topraklar olarak önem kazanmıştır. Bu açıdan bakıldığında Balkan Devletleri arasındaki ihtilafların ve savaşa götüren sebeplerin en önemli kısmını Makedonya meselesi oluşturmuştur. Buna ek olarak “Kiliseler Meselesi” de bu anlaşmazlıklardan biri olmuştur. Bulgar kilisesinin, Rum Ortodoks kilisesinden ayrılmasından sonra, Makedonya’da mevcut olan kiliselerin ve okulların kime ait olduğu tartışması ve uyuşmazlıkları ortaya çıkmıştır. Balkan Harbi aslında Sultan II.Abdülhamit zamanında olacaktı ancak onun Balkanlar’da yürüttüğü uyanık politikalar Balkan Harbinin gecikmesine yol açmıştır.
1905’teki Japonya’ya ve 1909’da Avusturya’ya karşı diplomatik yenilgi üzerine Rusya, Balkanlar’da daha aktif rol oynama yolları aramaya başlamıştır. Balkan Devletlerinin ihtilaflarının çözümünü en çok isteyen Rusya olmuştur. Zaten Rusya’nın siyaseti Slavları birleştirip, tüm Balkan topraklarını aralarında paylaştırmak ve üzerlerinde Rus hâkimiyeti kurmaktır. Balkanlar’ı Slavlara verdikten sonra Osmanlının elinde kalan İstanbul ve Boğazları ele geçirmek bağlamında bir politika geliştirmişlerdi. Balkan Devletleri ise, Rusya’nın Balkanlar’da daha aktif politika yapması hususunda bölünmüşlerdir. Balkan Devletleri, Rusya’nın öncülüğünde ve diplomatik yardımları ile özellikle Makedonya’nın paylaşılması konusunda anlaşmaya varmışlardır. Böylece, 13 Mart 1912’de Sırplar ve Bulgarlar anlaşmışlardır. 29 Mayıs 1912’de Bulgar-Yunan, Mayıs 1912 Karadağ-Yunanistan ve Ağustos 1912’de Bulgaristan-Karadağ ittifak antlaşmaları imzalanmıştır. Böylece ilk kez bir Balkan ittifakı kurulmuştur.
Balkan Devletleri, ittifaklarını kurdukları sırada Osmanlı İmparatorluğu zor günler geçirmekteydi. Âdeta hasta adam ölmek üzereydi. 1911 yılında başlayan Trablusgarp Savaşı devam etmekteydi. İtalya, Trablusgarp’taki direnişi kırmak için On İki Ada’ya yerleştikten sonra Çanakkale önlerine gelip İstanbul’u tehdit altında tutmaktaydı. Mayıs 1912’de Arnavutluk’ta çıkan ayaklanmayı, Balkan Devletleri desteklemiş, hatta onları kışkırtmışlardır. Bu da Osmanlının karşısına güçlükler çıkarmıştır. 1908’den beri devam eden ayaklanmalar, karışıklıklar, Trablusgarp Savaşı, Arnavutluk ayaklanmaları ve siyasi etkiler ordunun zayıflamasında etkili olmuştur. Tüm bunlara rağmen Balkan Savaşı öncesinde Osmanlının galip geleceğine ilişkin ilginç bir inanış da egemen durumdaydı. Ancak ordu içindeki siyasi mücadele, Balkanlar’da harp olması durumunda hazırlanmış bir planın olmayışı, terhis edilmiş Rumeli ordusunun tekrar hazırlanmasının zaman alması bu savaşı Osmanlı Devleti aleyhine dönüştürmüştür.
7 Ekim 1912’de Balkanlar’da sınırların değiştirilmesine izin vermeyeceklerini seslendiren Avusturya ve Rusya’nın açıklamalarından sonra, 8 Ekim 1912’de Karadağ’ın Osmanlı İmparatorluğu’na savaş ilanıyla Birinci Balkan Savaşı başlamıştır. Bunu âdeta bir domino etkisi ile diğer Balkan Devletlerinin Sırbistan, Bulgaristan ve Yunanistan’ın Osmanlı İmparatorluğu’na savaş ilanları izlemiştir. 8 Ekim 1912’de başlayan taarruz ardından başlayan I.Balkan Harbi 30 Mayıs 1913’e kadar sürer. Kırkkilise ve Komanova bozgunları duyulunca, Almanya ve Avusturya’da büyük huzursuzluk oluşmuştur. İngiltere, Fransa, Almanya açısından Osmanlı galibiyeti, Balkan galibiyetine tercih edilmiştir. Çünkü zayıf olan Osmanlı İmparatorluğu’ndan daha sonra uygun fırsatta istenilen yerler geri alınabilirdi. Ancak Balkanlılar galip gelirse ellerindeki toprakları bırakmak istemeyecekler ve Rusya da bunlara arka çıkacaktı. Avusturya’nın telaşı, Sırbistan’ın ilerlemesinden dolayı olmuştur. Sırbistan, Arnavutluk’a girip, Durazza limanını alarak Adriyatik’e çıkmıştır.
Sırbistan’ın Adriyatik’e çıkması, Avusturya tarafından protesto edilmiş ve derhâl çıkması istenmiştir. İtalya da bağımsız Arnavutluk’u istemekteydi. Böylece bölgeyi kolayca etki alanına alacaktı ve Adriyatik, kendi kontrolünde olacaktı. Avusturya-Macaristan ile Sırbistan arasındaki ilişkiler iyice gerilmiş, çatışma tehlikesi doğmuştu. Almanya’nın da Avusturya-Macaristan isteklerini desteklemesi sonucu, bu sorundan genel savaş çıkmasını istemeyen İngiltere, Fransa ve Rusya, Sırbistan’dan çekilmesini isteyince, Sırbistan çekilmek zorunda kalmıştır. Bu da gösteriyor ki en küçük bir kıvılcım, büyük savaşları doğuracak potansiyel oluşturmaktaydı. Bulgarlar tekrar saldırılarla Çatalca hattını yarmaya çalışmışlar ve Edirne de kuşatma altına girmiştir. 13 Aralık 1912’de Londra’da barış görüşmeleri başlamış; ancak sonuç alınamamıştır.

Balkan Savaşlarının başlamasıyla Bulgar saldırıları Edirne’ye yönelmiş,kısa bir süre sonra Trakya Bulgarların, Kosova, Manastır, Ohri ve Üsküp Sırpların eline geçmiştir.Yunanistan ise Makedonya’dan pay almıştır. 30 Mayıs 1913 yılında Londra Barışına göre Osmanlı Devleti Avrupa’daki topraklarını kaybetmiş elinde sadece İstanbul ve çevresi kalmıştır. Ancak Londra Antlaşması Balkan Devletlerini tatmin etmemiş Sırbistan, Bulgaristan, Romanya ve Yunanistan durumdan memnun olmamıştır. Osmanlı içinde de 23 Ocak 1912’de İttihat ve Terakki Grubu İstanbul’da, Babıali Baskını yapıp, Kâmil Paşa’yı istifa ettirip, Mahmut Şevket Paşa’ya hükûmet kurdurmuşlardır. 3 Şubatta savaş yeniden başlamıştır.
6 Martta Yunanlılar Yanya’yı, Bulgarlar ise 26 Martta Osmanlı İmparatorluğu’nun Rumeli’deki ilk başkenti olan Edirne’yi ele geçirmişler, Karadağlılar ise 23 Nisanda İşkodra’yı işgal etmişlerdi.Bu başarısızlıklar nedeniyle Osmanlı İmparatorluğu, büyük devletlerin aracılığını kabul edeceğini bildirince Londra Konferansı tekrar toplanmış, 30 Mayıs 1913’te Osmanlı İmparatorluğu ile Balkan Devletleri arasında anlaşmaya varılmıştır. Buna göre Arnavutluk bağımsızlığını kazanmıştır. Midye-Enez hattı Osmanlı-Bulgar sınırı olmuş, Edirne, Dedeağaç ve Trakya Bulgaristan’a verilmiş; Yunanistan’a Güney Makedonya ve Girit, Selanik; Sırbistan’a kuzey ve orta Makedonya; Romanya’ya ise Silistre verilmiştir.
Birinci Balkan Savaşı sonucunda tüm devletler toprak kazanmalarına karşın, paylaşımlar hiçbirini tatmin etmemiştir. 1912 Aralık-1913 Ocak arasında geçen dönem, Balkan ligi üyeleri için hayal kırıklığı dönemi olmuştur. Hiçbiri tam olarak hedeflerine ulaşamamıştır. Bu dönemde aynı zamanda Bulgaristan’ın izolasyonu söz konusu olmuştur. Bulgaristan; Yunanistan ve Sırbistan’la Makedonya konusunda anlaşmazlığa düşmüştür. Makedonya’nın büyük kısmının Bulgaristan’da kalmasına, Sırbistan ve Yunanistan itiraz etmiştir. Özellikle Bulgaristan ile Yunanistan arasındaki durum gergin bir görüntü çizmiştir. Bulgaristan, her fırsatta Selanik’in Yunanistan’a bırakılamayacağını yinelemiştir.
Yunanistan, Bulgaristan’ın Dedeağaç ve Kavala’yı almasından rahatsızlık duymuştur. Sırbistan ise hem Bulgarların durumu hem de Bulgaristan’ın Manastır’a yayılıp, Yunanistan’la arasına girmesinden çekinmiştir. Bu hadiseler çok geçmeden Sırbistan ve Yunanistan’ı, Bulgaristan’a karşı birleştirmiştir. Bulgaristan ile Romanya arasında da gerginlikler yaşanmıştır. Savaşa girmeyen Romanya, Bulgaristan’dan sınır düzeltmesi yapmasını ve kendisine toprak vermesini istemiştir. Bu durumda Osmanlıya karşı, Bulgaristan’a asker yardımı yapacağını da bildirmiştir. Ancak Bulgaristan buna razı olmamıştır. Bulgaristan, Osmanlı İmparatorluğu ile savaşırken geride Romanya’ya karşı savunmasız kalmıştır. Daha sonra Romanya Mayıs 1913’te, Silistre’yi elde etmiş; fakat bu durum da Romanya için tatmin edici olmamıştır. Sırbistan ve Yunanistan 1 Haziran 1913’te ittifak antlaşması imzalamışlardır. Bulgar Hükûmeti, durumu yanlış değerlendirip askerî bir zafer kazanabileceğine inanarak 29-30 Haziran 1913’te Yunanistan ve Sırbistan’a saldırı emri vermesiyle İkinci Balkan Savaşı başlamıştır.
Taarruza geçen Bulgar ordusu kısa sürede püskürtülmüştür. Yunanlılar Kavala’yı ele geçirip İstanbul’a yaklaşmışlardır. 10 Temmuz’da “altın fırsatı” kaçırmak istemeyen Romanya, Bulgaristan’a savaş ilan etmiş, Bulgar Dobruca’sını işgal edip Bulgaristan içerilerine doğru ilerlemeye başlamıştır. Osmanlı İmparatorluğu da durumdan yararlanıp 20 Temmuzda Edirne’yi geri almıştır. Bulgaristan için İkinci Balkan Savaşı, tam bir hezimet olmuştur.
10 Ağustos 1913’te Bulgaristan, Sırbistan, Yunanistan ve Karadağ arasında Bükreş Antlaşması imzalanmıştır. Türk kuvvetleri Bulgarların elindeki Edirne’yi 22 Temmuz 1913 tarihinde geri almış, Bükreş Antlaşmasından sonra Balkan Devletleriyle ayrı ayrı antlaşmalar yapılmıştır. İstanbul Antlaşmasıyla Edirne Osmanlı Devleti’ne bırakılmıştır. Osmanlı Devleti’nin İkinci Balkan Savaşında galibiyetine rağmen Oniki Ada İtaiya’ya, İmroz ve Bozcada dışındaki bütün adalar Yunanistan’a bırakılmıştır. Balkan Savaşları Osmanlı Devleti’nin küçük devletçikler karşısında bile ayakta duramadığının ve eski gücünü kaybettiğinin bir göstergesidir.
Balkan Savaşlarının barut kokusu daha geçmeden Avrupa’da Birinci Dünya Savaşı başlamıştır. 28 Haziran 1914’te Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’nun veliahdı Franz Ferdinand’ın bir Sırp milliyetçisi olan Princip tarafından öldürülmesi, son dönemde Avrupa’da yaşanan ittifaklaşmaların birbirlerine karşı savaş açmalarına yol açan bir kıvılcım etkisi yaratmıştır. Birinci Dünya Savaşı sonrasında ise Avusturya- Macaristan ve Osmanlı İmparatorluğu tarih sahnesinden silinmiş; yerlerine yeni devletler kurulmaya başlamıştır. Bunlardan biri de özellikle çalışmayı ilgilendirmesi bakımından Balkan topraklarında kurulan, Sırp-Hırvat-Sloven Krallığı olmuştur.
Yararlanılan Kaynaklar
Abdullah Kutalmış Yalçın, Balkanlarda Sırp Milliyetçiliği
Halil Akman, Paylaşılamayan Balkanlar
Fahir Armaoğlu, 20.Yüzyıl Siyasi Tarihi
Barbara Jelavich, Balkan Tarihi: 20.Yüzyıl
Emin Gürses, Milliyetçi Hareketler ve Uluslararası Sistem
 
 
*Bu çalışmanın tüm hakları, Abdullah Kutalmış Yalçın’a aittir.
*Bizimle iletişime geçmek için: kenandabirkuyu10@gmail.com

Etiketler

Ömer Burak Karatay

Uzun zamandır bildiklerini siz değerli kullanıcılarımıza aktarmaktan mutluluk duyan, araştırıp öğrendikçe bu siteye yazıp diğer insanların da bilgilenmelerini sağlamaktan zevk alan bir yönetici ve yazar. Ekonomi alanındaki gelişmeler / bilgilendirici metinler için www.ekodemi.com'a davetlisiniz. Bizlere her türlü fikir, istek ve şikayetlerinizi admin@kenandabirkuyu.com üzerinden; markalarınızı değerlendirmek ve binlerce tekil kullanıcıya reklamınızı yapmak için reklam@kenandabirkuyu.com adreslerinden benimle iletişime geçebilirsiniz.

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu