içinde

Eski Türklerde Müzik

Eski Türk kültürü, MÖ 3000’li yıllara kadar varlığı süren bir kültürdür. Bu dönemi konu olarak değerlendiren çalışmalarda, müziğin çok erken dönemlerde bile Türk kültür sisteminde önemli bir yere sahip olduğu ve etraftaki kültürleri önemli ölçüde etkileyecek kadar gelişme gösterdiği düşünülmektedir. İslamiyet öncesi Türk topluluklarında mistik öğelerle destansı şarkı görülmektedir. Şaman, Kam, Baksı gibi isimler verilen Gök Tanrı inancına bağlı bu din adamları, aynı zamanda ozanlık ve hekimlikte yapmaktadırlar. Başkaca halkın toplumsal ihtiyaçlarını da müziği kullanarak çözmeye çalıştıkları bilinmektedir.

Müzisyen tarafları da olan bu kişiler müziğin sosyal işleviyle beraber dini işlevi de bu kişiler tarafından sağlanmıştır. Arkeolojik kazılarda meydana çıkartılan çeşitli çalgı aletleri ve dans figürlerini gösteren mağara görselleri bunun en büyük kanıtı niteliğindedir. Ayrıca Türk topluluklarının Maveraünnehr’e göç etmeye başladıkları dönemlerde elinde kopuzu olan ve çalgı aletine çalan bununla birlikte şarkılar söyleyen sanat adamı tipi görülmeye başlanmıştır. “Ozan” olarak bilinmekte olan müzisyenler, Orta Asya’dan kopuzla birlikte müzik geleneklerini, şarkı türlerini beraberinde getirmişlerdir.

“9 kök” adı verilen bir müziğin, Türk hakanlarının otağlarında ve ordularında çalgı aletleriyle her gün çalındığı tespit edilmiştir.

Halk müziğinde destan müziğinin çok önemli bir yeri vardır. Manas destanı da destan müziğinin en değerli yapıtıdır. Halk müziğinin değişmeden bugünümüze gelmesindeki en büyük etkenlerden Manasçı halk sanatkarları ve Keremle birlikte söylenen destanlardır. Kırgız-Türk kültürü etrafında müzikal-şiir sanatının en eski örnekleri bulunur. Sınırlı kaynakçadan edinilen veriler doğrultusunda, musikinin yaşanılan hayatın en önemli öğesi olarak kabul görmüştür. Fakat, bu dönemdeki göçebe hayattan dolayı müziğin yazıya dökülmemiş olması, söz ve ezgilerin günümüze kadar gelememesine sebep olmuştur. Türkler kavimler göçüyle, gittikleri yerlere müziklerini götürmüşlerdir. Yapılan müziğin ana temaları Gök Tanrıya yakarış, kahramanlık, savaş, dövüşme ve doğa gibi konular olmuştur.

Ayrıca döneminde adından söz ettiren ünlü müzikçilerden biri olan Sucup Akari, 560 yıllarında on iki perdeli Türk müziği ses sistemini ve kuramını açıklayarak Çinli müzisyenlere sunmuştur. İslamiyeti kabul etmeden önceki Türkler için tedavide müziğin ve dansın, toplumsal hayatın manevi alanında mühim bir yere sahip olduğu bilinmektedir. Çin kaynakçasına göre Türk kültürü ile ilgili yapılan incelemelerde, bulunan ilk örnek Proto Türk kültürünün ana vatanı Shensi ve Kansu olduğu bilinmektedir. Proto Türk kültürünü devam ettirenlerin Türkler’in ataları olduğu düşünülmektedir. Kıyak adı verilen kemençeleri, Kırgız baksıları tedavilerde kullanmaktadırlar.

Şamanlarda ayin yapmak için davul veya def en önemli unsurlar arasında yer almaktadır.

Çünkü davulun diğer dünyalara ileten önemli araç olduğuna inanılmaktadır. Kamların enstrümanlarını Soyotlar, “klaramu at” şeklinde adlandırırlar. Bunu da şamanın atı olarak tanımlamaktadırlar. At figürleriye enstrümanlarını süsleyenler Altay Kamlarıdır. Kamlar kullandıkları davulun iletişim şeklini çaluu yahut tüngür şeklinde isimlendirmektedirler. Esasen bu sözcükler iki farklı şeyi anlatmaktadır. Tüngür davul olarak bilinmektedir. Çaluu da davul enstrümanını çalmak için ağaçtan ortaya çıkartılan deynektir ve bu da daha öncesinde ölen kamın görünüşünü simgeler. Yani her bir kam büyük babalarından ya da analarından ölmüş bir kamın varisidir. Böylelikle bu ruhun telkini sonucunda davulun sahibi olmaktadır.

Şamanlar kendi istekleriyle bu çalgı aletini yaptıramazlar. Akrabalarının ruhları davulu ortaya çıkarmak için kama yol gösterme niteliğinde ışık tutar. Ruhun arzularına tabii olan şaman görevine yeni başladığında onun isteklerini göz önünde bulundurarak çalgı aletini yaptırmaktadır. Biçimiyle birlikte ayrıntıları şamanın istediğini yaptığı ruhun, hayattayken kullanmış olduğu davulla eşdeğer olmaktadır. Ayrıca Türklerin dini ayinlerinde bir müzik aleti bulunmak zorundadır.

Eski Türklerde şamanlar, tefi balığın derisinden yapmışlardır.

Bununla birlikte tefi, balığın kemiğinden yahut ağaçların dallarından ortaya çıkardıkları deyneklerle vurup ve çalarlar. Çaldıkları teflerle çıkardıkları sesler birbirlerine benzemektedir. Çoğu kezde uygulamaları grupla yapmışlardır. Kam olarak bilinen kişiler, insanlar hastayken veya avlanırlarken onlara yardımlarını sunmaktaydı ve enstrümanları olan davul dünyayı göstermekteydi. Davulla bütün dünyayı gezdikleri düşünülmektedir. Şaman, enstrümanı olan davulu çalmakta iken trans haline geçiyordu. Kimi zaman izleyenler şaman ile birlikte trans haline geçiyor, kam titriyor sonrasında ruhlarla konuşuyordu. Şaman elinde ki davulu ile çalarak cinleri, perileri bir araya getirerek ip ya da asa yoluyla kozmik bölgeyi diğerine bağlayan yol olmaktaydı.

Şaman bütün yardımcı ruhları, onlara gereksinim duyduğunda dünyanın her tarafından davet ederek çağırabilirdi. Bu daveti ve çağrıyı şaman davulunu veya defini çalarak yapardı. Törene başlamadan hemen önce, göklere veya yeraltına yolculuk hazırlığındaki bu yardımcıların rolü büyüktü ve önemliydi. Onlar gelip yardıma başladıklarında, kam olarak bildiğimiz kişilerin sesleri gelen hayvanların bağırışları ile kuşlarından çıkan sesleri taklit etmesi, binevi onlara benzer şekilde davranışlarda bulunmasıyla anlaşılmaktaydı. Şamanların kullandıkları davulun karşılığında baksılar da iki telli kopuzla birlikte kötü ruhları uzaklaştırmayı amaçlamıştır. Kopuzun kenarları ses veren maden parçaları ve zillerle süslenmiştir. Yanında bir de değnek şeklinde başında çıngırak ve maden parçaları olan asa bulundururlardı.

Kopuzla birlikte dua okuyan baksı, bu duaları öncesinde bitirmektedir.

Sonrasında da var olan asasının demir halkalarından çıkan sedalar ile transa geçmektedir. “Baksı’nın yardımcısı da vardır. Nedeni ise; biri kopuz çalarken diğeri de kendinden geçercesine dans etmesidir.” Altay Türkleri İslamiyet öncesi Türk müzik kültürünün öncüsü olmakla birlikte göç ettikleri yerlere de bu kültürü yayarak tanıtmışlardır. Bu kültürü daha çok tanımaya yönelik yapılan kazılarda birçok çalgı aleti bulunarak bu dönemde var oldukları görülmüştür. Sovyet bilim adamları Rudenko ve Griaznov Altayların Pazırık ve Başadar vadilerinde kazı yaparken MÖ 3700 yıl öncesine ait eski kilim parçaları bununla birlikte eski bir Türk müzik aleti olan “Çengi”yi bulmuşlardır.

Türkler çalgı aleti kullanmada çeşitlilik göstermişlerdir. Örneğin üflemeli, vurmalı, telli gibi birçok çalgı aleti kullanmışlardır. Doğu Türkistan bölgesinde yapılan kazılarda MÖ ikinci ve üçüncü bin yıllarda Türklerin flüt kullandığı ortaya çıkmıştır. Fergana bölgesinde de zurna kullanıldığı anlaşılmaktadır. Davul sembolik olarak önemli iken Türkler arasında en çok tercih edilen çalgı aletidir. Tarihi çok eskilere dayanan ve iyi ruhları çağıran kötü ruhları gönderen olması nedeniyle tedavide edici olarak bilinen telli çalgı kopuzdur. MÖ XIII. yüzyıldan öncesinde ise düdük, çan, çeng ve dümbelek gibi sapları uzun bağlama şeklindeki enstrümanlardan yararlanmışlardır. Daha sonrasında ise şakşak, zilli maşa ve halile şeklindeki çalgı aletlerini tekkelerde kullanılmışlardır. Ardından da kaşık, mehter zili ve parmak zili bulunmuştur. Türkistan’da pipa olarak anılan Türk musiki çalgısı, Çinliler tarafından MÖ XIII. yüzyılda farkedilmiştir. Udun ise keşfedilme dönemi Orta Çağdır. Yine Orta Çağ’ın başlarında muynuz ve nefir aletleri görülmüş ve bunun yanı sıra pişe, ney, kaval aletleri de kullanılmıştır.

Çift dilli zurna çok eski olmakla birlikte tulum ise yakın doğu üretimidir.

XIII ve XVI. yüzyıllar arasında çıpçığ (bir ağız orgu) adlı çalgı aleti kullanılmıştır. XII. yüzyılda ise tümrü, def, daire, mazhar, zenbez, bendir isminde çalgı aletleri bulunmaktadır. Türkler’de o dönemde popüler olan davul, bir çeşit ilan, işaret ve müzik çalgısıdır. Davul çeşitli zamanlarda çeşitli isimlerle anılmıştır. Çengi aletini Asya Hunları çok sevmiş ve benimsemişlerdir. Bağlama Türklerde telli çalgı olarak en eskisidir. İlk çağda kopuz, Orta Çağ’da tanbur ve sonraki yüzyıllarda ise bağlama adıyla kullanılmıştır.

Türklerde “beşseslilik”, bir oktavlık olan biçimin müzikal altıya ayrılması sonucunda bir oktav içerisinde beş ses aralığının kullanılmasıdır. Batıda bu duruma “pentatonizm” adı verilmektedir. Orta Asya’dan dünyaya yayılan beşseslilik birçok bölgede kullanılmakla birlikte devam ettiği de görülmektedir. Örneğin; Bu duruma Türkiye’de Konya’da, Niğde’de, Eskişehir’de, Urfa’da, ve Erzurum’da rastlanmaktadır. Çin ve Bizans tarihçileri, Batı Türklerinin ve Kırgızların törenlerini detaylı bir şekilde anlatmışlardır. Batı Türkleri ve Kırgızlar davul ve çang gibi çalgı aletlerini tütsü kokuları eşliğinde çalarlardı. Kağanlık simgesi olarak bilinen askeri musiki takımı kağanların himayesinde götürülürdü. En önemli çalgı aleti olarak görülen davula Türkçede köbürg bunun yanı sıra tuğ da denilmektedir. Türk hükümdarlarının musiki takımda bulunan borulardan ve Tabari Türgiş Kağanın çarig adlı takımının içeriğinde Çin kaynakları söz etmektedir. Farabi’den Türkçede çımguk, çıngır ve çak olarak bilinen zil gibi aletlere sanc isminin takıldığını öğrenmekteyiz.

Türgişlerde ordunun hareketleri askeri musiki eşliğinde götürülürdü.

Hunlar davul çaldığında okları fırlatırlardı. Zilleri duyunca ise ok fırlatmayı durdururlardı. Bununla birlikte Türgiş ordusunun da kendine özgü simgeleri bulunmaktadır. Türklerin birçok alanda musiki çeşitlerinin bulunmasının yanı sıra saray musikileri de vardır. Sarayda tören esnasında, eğilerek selam verilmesi gereken sırada teşrifatçı çınlayan bir taşa vurmasıyla işaret verdiğini söylemiştir. Türkçede bu çalgı aleti kengerek olarak adlandırılmaktadır. Mukan Kağanın kızı, Kuzey Chou fagfuru ile evlenirken düğün törenlerinde birçok musiki takımının yanında bir de Kök Türk musiki takımı bulunmuştur. Uygur Kağanlarının Koço’daki sarayında kıyafetlerinden anlaşılarak yüksek mertebeli kişilerden oluşan musiki takımı ney, kanun ve kopuz gibi çelgı aletlerini çalmaktaydılar. Kök Türk otağında musiki aletiyle türkü icra eden ve raks yapan için yer minderi vardır.

Türkler Kaşgari’nin “küg” sözcüğü ile söylediği makamlar ile makamlı şiirler söyleyerek ortaya atarlardı. Dini törenlerde dini metinler davullar eşliğinde yarı şarkı ve yarı vezinli konuşma şeklinde söylenmektedır. Sanskrit gatlıa sözcüğü Budist Türkler için ilahi kelimesi anlamını taşımaktadır. Çin kaynaklarında anlatıldığı üzere yüksek mertebeli kimselerin karşısında raks yapmak bir kulluk göstergesidir. Kuzey Chi boyu, gök ibadeti sırasında raks yapardı. Çin sarayına ait Türkler, fagfurunun karşısında canbazlık gibi rakslar yaparlardı.

Türklerin göçebe hayatları sonucunda ilişkilerini oluştuğu toplumlarla kültürel etkileşime girmişlerdir.

Tarihten bu yana Türk müziğinin Eski Anadolu-Akdeniz, Orta-Asya, Ege, Osmanlı ve Batı kültüründen oluşarak ve çeşitlenerek bugünlere gelmiştir. Çin kaynaklarından Orta Asya müziği ilgili pek çok bilgi elde edilebilmektedir. Buhara, Semerkant, Taşkent şehirlerinden Çinlilerin kendi saraylarına götürdükleri çalgı ekipmanlarıyla uzunca bir süre itibar gördüğü yine bu kaynaklarda anlatılmıştır. Bilhassa Çinliler ile ilişkiler Hun imparatorluğu döneminde daha çok artmıştır. Birbirleriyle evlenmeleri sonucunda Çin ve Türk hükümdar ailelerinin ilişkiler yakınlaşmış, bundan kaynaklı kültürel olarak etkileşim yaşanmak durumunda kalınmıştır.

Mesela, bir Türk prensesinin Çin İmparatoru Wu-ti ile evlenmesi sonucunda Such’ip o isimli Kuça’da doğmuş olan bir müzisyeni alıp beraberinde götürmesi de tarihi kaynaklarda yerini almıştır. Turfan, kuça, Hotan, noktaları birer ticaret alanlarıdır. Buralardan gelen akımlar Çin’i aşırı şekilde etkilemiştir. Öyle ki Kuzey Çin’de Batı Türkistan müziği etkili olmuştur. Türk topluluklarında, birçok ülkeye ve bunların arasında Çin’e de karşılıklı olarak gönderilen hediyeler içerisinde müzik enstrümanı ile müzisyenlerin de olması bu etkileşim sürecini çoğaltmıştır.

İleride “mehtere” dönüşecek “tuğ” takımının kurulması ve oluşturulması Hunlulardan bu yana Orta Asya bölgesinde hissedilmiştir.

Daha sonrasında ise Osmanlı Devleti zamanına kadar gelen en değerli geleneklerden birisi olmuştur. Egemenlik ve gücün sembolü olan davulla sancağı değerlendirme kuralını Türk padişahları kullanmışlardır. Osmanlı’nın kuruluşuna özel Selçuklu Sultanı Gıyaseddin Keyhüsrev, bir davul ve bir tuğ Osman Gazi’ye hediye olarak göndermiştir. Osmanlı döneminde bu gelenek mehter müziğinin doğuşuyla ortaya çıkmıştır. Orta Asya, Yakın ve Uzak Doğu arasındaki müzik etkileşimlerinde önemli bir merkezdir. XIII. asırın nihayetinde Arap seferleri ile oluşan İslamiyet döneminin Orta Asya’da etkisinin oluşmasıyla birlikte Müslümanlık adım adım Türklerde çoğalmaya başlamıştır. Türklerin İslamiyet’i kabul etmesi X. yüzyıla kadar sürmüştür. İslami ilimler Orta Doğu’da en parlak dönemlerini X. yüzyılda yaşamıştır. Bu devirde ilimde ve sanatta çok hızlı bir gelişme yaşanmıştır.

Kaynak

Emrah Koç, Türk-İslam Medeniyetinde Müzikle Tedavi

 

*Bu çalışmanın tüm hakları, Emrah Koç’a aittir.

*Bizimle iletişime geçmek için: kenandabirkuyu10@gmail.com

Ömer Burak Karatay

Yazan Ömer Burak Karatay

Uzun zamandır bildiklerini siz değerli kullanıcılarımıza aktarmaktan mutluluk duyan, araştırıp öğrendikçe bu siteye yazıp diğer insanların da bilgilenmelerini sağlamaktan zevk alan bir yönetici ve yazar. Ekonomi alanındaki gelişmeler / bilgilendirici metinler için www.ekodemi.com'a davetlisiniz. Bizlere her türlü fikir, istek ve şikayetlerinizi admin@kenandabirkuyu.com üzerinden; markalarınızı değerlendirmek ve binlerce tekil kullanıcıya reklamınızı yapmak için reklam@kenandabirkuyu.com adreslerinden benimle iletişime geçebilirsiniz.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Amerika Birleşik Devletleri ve Biyolojik Savaş

Sezai Karakoç’un Hayatı Ve Edebi Kişiliği