DinTarih

İstanbul’daki Yahudi Yerleşim Yerleri Üzerine Bir İnceleme

Yazı Sahibi: Mustafa Yeşildal

Yahudilerin sosyal ve iktisadi durumları degistikçe ve gelistikçe, duruma baglı olarak oturdukları semtler de farklılık göstermistir. Osmanlı Devleti zamanında Yahudi mahallerinde topluca ikamet ederlerken, 20. yüzyıldan sonra ekonomik durumlarına göre lüks semtlere göç etmeye baslamıslardır. Tarih boyunca İstanbul’un birçok semti Yahudilerin yerlesimine sahne olmustur. Yahudilerin yasadıkları baslıca semtler sunlardır :

Galata

En genis sınırlarıyla Galata, Haliç’in kuzey sahilinden Bogaziçi’nin Rumeli yakasındaki baslangıcına kadar uzanan, Kasımpasa ile Galatasaray-Beyoglu’nun bulundugu tepeyi içine alan bölge olarak gösterilmektedir. Tarihi 11. yüzyıla kadar inen Galata; Balat ve Hasköy gibi Yahudilerin yogun olarak yerlestikleri bir semttir. 11. yüzyılda Bizans İmparatorlugu Yahudileri Galata- Pera’da (Beyoglu) ikamet etmeye mecbur tuttu. Bu tarihten itibaren Galata, Yahudiler için önemli bir merkez haline dönüstü. Nüfusun çogunlugunu Rum, Ermeni ve Avrupalıların olusturdugu Galata’da, Osmanlı Devleti döneminde de Yahudiler yasamaya devam ettiler. 19. yüzyılda 500 kadar Yahudi ailesinin yasadıgı Galata, baska semtlerden buraya yerlesen Yahudi ailelerle önemli bir Yahudi yerlesim yeri  oldu.  1950’li yıllara kadar devam eden bu durum Yahudilerin İsrail’e göçmeleri, iktisadi durumu iyi olanların Nisantası, Taksim, Sisli gibi semtleri tercih etmeleri sonucu bu bölgedeki Yahudi nüfusu hızla azaldı. Ancak zamanında yogun bir Yahudi yerlesim yeri olmasından dolayı günümüzde hala bu semtte birçok sinagogla birlikte hayır ve egitim müesseseleri varlıgını devam ettirmektedir.

Hasköy

Hasköy (Picridion) en eski Yahudi bölgelerinden biridir. II. Haçlı Seferi esnasında Hasköy’de mevcut olan bir Yahudi mahallesinden bahsedilmektedir. İstanbul’un fethinden sonra Selanik ve Safed’den getirilen Yahudiler Hasköy’e yerlestirilmislerdir. 20 Mayıs 1606’da çıkan Bahçekapı yangınından sonra evsiz kalan Yahudiler de Hasköy’e nakledilmislerdir. Bu tarihten itibaren İstanbul’da
meydana gelen birçok yangından sonra Yahudiler bu bölgeye göç etmislerdir (1660– 1715–1756). 19. yüzyıla kadar Hasköy Yahudiler için önemli bir yerlesim yeri olmustur. Bu yüzyılda Hasköy’de yaklasık 25 bin Yahudi nüfusunun barındıgı söylenir. Fakat yüzyılın sonlarına dogru ekonomik bakımdan gelisen aileler Beyoglu’na tasınmaya baslamıslardır. İsrail Devleti’nin kurulması ve bölgenin cazibesini kaybetmesiyle 1940’lı yıllardan itibaren göçler artarak devam etmistir. Günümüzde ihtiyarlar yurdunda bulunan bakıma muhtaç 100 kadar yaslı ve 2–3 esnaf kalmıstır. Bu bölgede Karay Yahudilerine ait Kal ha Kados Kusta Bene Mikra Sinagogu ile, restore edilerek 6 Haziran 1994’te açılan Rabbinik Yahudilere ait Maalem Sinagogu halen faal durumdadır. Ayrıca Çıksalın Mahallesinde de çok genis bir alanı kaplayan Yahudi Mezarlıgı bulunmaktadır.

Balat

15. yüzyıldan itibaren Balat Yahudi nüfusunun devamlı arttıgı bir mahalle olmustur. 15. yüzyıl ortalarında Makedonya’dan, 1492’den sonra İspanya’dan ve Portekiz’den göç edenlerin çogu Balat’a yerlesmislerdir. 17. yüzyılda Rodos’tan göç edenler de bunlara eklenmislerdir. 1660’taki Büyük Ayazmakapı yangınına kadar Eminönü bölgesinde Bahçekapı, Tahtakale ve Yemis İskelesinde oturdukları bilinen Yahudilerin çogu da bu yangından sonra Balat’ta iskân edilmislerdir. Balat 17. yüzyılda İstanbul’un en yogun Yahudi nüfusuna sahip bir yerlesim yeri olmustur.
20. yüzyıl baslarında 10 bin kadar Yahudinin ikamet ettigi Balat 1948’de İsrail Devletinin kurulmasıyla beraber adeta bosalmıstır. Bugün Balat’ın Yahudi nüfusu genelde yardım derneklerinin yardımıyla geçinen birkaç aile ve çok az sayıda esnaftan ibarettir.

Ortaköy

Ortaköy ve civarı Bizanslılardan beri bir yerlesim birimi olmustur. Burası bir ara Yahudilerin en fazla yogunlastıgı merkezlerden biri haline gelmisti. Özellikle 1618 Büyük Bedesten yangınından sonra Yahudi nüfusu bu bölgede hızla artmıstır. 17. ve 18. yüzyılda Ortaköy yogun bir Yahudi nüfusunu barındırmıstır. Ortaköy civarındaki Yeniköy ve Arnavutköy’de de Yahudiler ikamet etmislerdir. 19. yüzyılda Besiktas’ta ana caddede oturan 3 bin kadar Yahudi bulunmaktaysa da bugün burada herhangi bir Yahudi izine rastlanmamaktır. 20.yüzyılın ortalarına dogru 700 Yahudi ailesinin ikamet ettigi Ortaköy’de günümüzde 20 kadar Yahudi ailesi hayatını sürdürmektedir.

Kuzguncuk ve Civarı

Bogaziçi’nin Anadolu yakasında bugün artık tarih olmus birçok yerlesim merkezi vardı. Bunlar arasında Kuzguncuk, Üsküdar, Daghamam, Baglarbası, Selamsız ve Beykoz sayılabilir. Asya kıtasındaki ilk yerlesim yeri Kuzguncuk’tur. Burası Yahudilerce Kudüs topragı gibi sayıldıgı için ayrı bir öneme sahiptir. Kuzguncuk yamaçlarında bir de mezarlıkları bulunmaktadır. 19. yüzyıl sonlarında Pasabahçe ve Beykoz’a yazlık için gelenler dısında devamlı ikamet eden bir Yahudi cemaatinin varlıgı bilinmektedir. Bu cemaat de I. Dünya Savasını takiben azalmaya baslamıstır.
Kuzguncuk’ta 1983’te restore edilen Kal De Abaso (Asagıdaki Sinagog) ile 1980 yıllarda tamir edilip 1994’te hizmete açılan Kal De Ariva (Yukarıdaki Sinagog: Burası daha sonra sinagog vakfına uzun yıllar baskanlık yapan Nesim Albala’nın anısına Bet-Nissim adını almıstır) sinagogları mevcuttur.

Sirkeci

Yahudiler 9. yüzyıldan itibaren İstanbul’un Sirkeci semtinde ikamet etmislerdir. İstanbul’un fethinden sonra da burada yasamaya devam eden Yahudiler, Yeni Caminin insası ve zaman zaman meydana gelen yangınlar dolayısıyla baska semtlere göç etmislerdir. 20. yüzyıla gelindiginde bu semtte birkaç aile yasarken Hasköy ve Kulaksız yangınlarından sonra tekrar göç almaya baslamıstır. I. Dünya Savası esnasında gelen mültecilerle buradaki Yahudi nüfusu yaklasık 500 aileye ulasmıstır. Fakat daha sonra bu nüfus hızla azalmıstır.

Kadıköy

Haydarpasa ve civarına Yahudi cemaatinin yerlesmesi 19. yüzyılın ikinci yarısına rastlar. 1880’li yıllarda kültür seviyesi yüksek 200 kadar Yahudi ailesinin yasadıgı Yeldegirmeni semtinde 1921 yılında 450 ailenin yasadıgı görülmüstür. 1922’deki yangından sonra burada ikamet eden ailelerin büyük bölümü baska semtlere, özellikle Caddebostan’a tasınmıstır. Günümüzde Haydarpasa Hemdat Israel Sinagogu ve Caddebostan ibadethanesi faal olarak devam etmektedir. Bugün orta halli 20–25 kadar aile Kadıköy’de bulunmaktadır. Anadolu kıyılarının degisik semtlerinde ise 1500 kadar Yahudi ailesi varlıgını sürdürmektedir. Yahudiler 20. yüzyılın ortalarından itibaren Taksim, Nisantası ve Sisli gibi
Haliç’in kuzeyinde kalan semtlere akın etmislerdi. Günümüzde Sisli, Nisantası, Gayrettepe, Ulus, Etiler, Ortaköy, Tarabya, Moda, Caddebostan, Suadiye, Ziverbey, Adalar vb. semtlere dagılmıslardır. Bu yüzden artık Yahudilerin toplu halde yasadıkları belirli bir bölgeden bahsetmek mümkün degildir.

  • Yazının tüm hakları Mustafa Yeşildal adlı kişiye aittir…

Yararlanılan Kaynaklar :

Moshe Sharon , Yahudi Tarihi

Yusuf Besalel , Osmanlı Ve Türk Yahudileri

Naim Güleryüz , Türk Yahudileri

Mustafa Yeşildal , Balat ‘ taki Yahudi Kurumlarının Tarihsel Gelişim Süreci

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

Başa dön tuşu
Kapalı

Reklam Engelleyici Algılandı

Lütfen reklam engelleyiciyi devre dışı bırakarak bizi desteklemeyi düşünün